1989-Το τέλος του “υπαρκτού”

1989-Το τέλος του “υπαρκτού”

  • 1989-Το τέλος του “υπαρκτού”

Φέτος κλείνουν τριάντα χρόνια από τις επαναστάσεις στην Ανατολική Ευρώπη που γκρέμισαν το Τείχος του Βερολίνου, τσάκισαν τις σταλινικές δικτατορίες στην Ανατολική Ευρώπη, διέλυσαν την Ρωσική (Σοβιετική στο όνομα) Αυτοκρατορία και τερμάτισαν τον Ψυχρό Πόλεμο.
 
Το 1989 ήταν μια ιστορική χρονιά. Άνοιξε με μια συμφωνία ανάμεσα στην κυβέρνηση του στρατηγού Γιαρουζέλσκι και την “Αλληλεγγύη” στην Πολωνία που κατάργησε το μονοπώλιο της εξουσίας του Πολωνικού Εργατικού Κόμματος (όπως ονομαζόταν επίσημα το Κομμουνιστικό Κόμμα). Και έκλεισε με μια μαζική εξέγερση στη Ρουμανία που ανάγκασε τον Νικολάε Τσαουσέσκου, τον γενικό γραμματέα του Κομμουνιστικού Κόμματος, να διαφύγει με ελικόπτερο από την ταράτσα των κεντρικών γραφείων του κόμματος στο Βουκουρέστι για να αποφύγει την οργή των διαδηλωτών που είχαν σπάσει τον αστυνομικό κλοιό και είχαν εισβάλλει στο κτίριο. Σε μια απελπισμένη προσπάθεια να περιοριστεί η εξέγερση το καθεστώς συνέλαβε λίγες ώρες αργότερα τον Τσαουσέσκου και τον έστειλε στο εκτελεστικό απόσπασμα. Αλλά τίποτα δεν μπορούσε πια να σταματήσει τη ροή της ιστορίας.
 
Το 1989 δεν ήταν κεραυνός εν αιθρία. Η Ανατολική Ευρώπη είχε περάσει από τα μέσα της δεκαετίας του 1940 στη σφαίρα επιρροής της Ρωσίας με τη μυστική συμφωνία ανάμεσα στους ηγέτες των νικητών του Β Παγκοσμίου Πολέμου -τον πρωθυπουργό της Βρετανίας Ουίνστον Τσόρτσιλ, τον γενικό γραμματέα του Κομμουνιστικού Κόμματος της Σοβιετικής Ένωσης (ΚΚΣΕ) Ιωσήφ Στάλιν και τον πρόεδρο των Ηνωμένων Πολιτειών της Αμερικής Φράνκλιν Ρούσβελτ. Το 1948 κυριολεκτικά σε μια νύχτα η Πολωνία, η Ουγγαρία, η Ανατολική Γερμανία, η Τσεχοσλοβακία, η Βουλγαρία, η Ρουμανία έγιναν “σοσιαλιστικές”. Η απελευθέρωση της εργατικής τάξης, έγραφε κάποτε ο Μαρξ, είναι έργο της ίδιας. Ή των τανκς του “κόκκινου στρατού” διόρθωναν τώρα τον Μαρξ οι απολογητές του σταλινισμού.
 
Στην πραγματικότητα βέβαια ο “υπαρκτός σοσιαλισμός” δεν είχε καμιά απολύτως σχέση ούτε με την απελευθέρωση της εργατικής τάξης, ούτε με τον μαρξισμό. Οι κοινωνίες της Ανατολικής Ευρώπης διέφεραν ελάχιστα από τις κοινωνίες της δύσης. Ήταν καθεστώτα κρατικού καπιταλισμού. Οι βιομηχανίες, τα μεγάλα καταστήματα, οι τράπεζες, οι μεγάλες επιχειρήσεις -όλα- ανήκαν στο κράτος. Ιδιώτες καπιταλιστές δεν υπήρχαν. Αλλά αυτό δεν σήμαινε ότι δεν υπήρχε άρχουσα τάξη. Τον ρόλο των ιδιωτών καπιταλιστών τον έπαιζε στον “υπαρκτό σοσιαλισμό” η κρατική, κομματική γραφειοκρατία, η “νομενκλατούρα” όπως την αποκαλούσε ο κόσμος στις χώρες αυτές. Τα προνόμιά τους δεν τα αντλούσαν από την ιδιοκτησία των μέσων παραγωγής αλλά από τον έλεγχο των μέσων παραγωγής -που ανήκαν νομικά στο κράτος. Ο διευθυντής ενός μεγάλου εργοστασίου είχε τις ίδιες εξουσίες που είχε και ο ιδιοκτήτης ενός αντίστοιχου μεγάλου εργοστασίου στη δύση. Και τα προνόμιά του ήταν αντίστοιχα. Και το μίσος των εργατών “του” ήταν παρόμοιο.
 
 
Αντίσταση και κρίση
 
Η Ανατολική Ευρώπη έχει πίσω της ένα μεγάλο -και άγνωστο ή δυσφημισμένο- παρελθόν αντίστασης ενάντια στην εκμετάλλευση, την καταπίεση και τα προκλητικά προνόμια της νομενκλατούρας. Το 1953, τη χρονιά που πέθανε ο Στάλιν, εξεγέρθηκαν οι εργάτες της Ανατολικής Γερμανίας. Το 1956 ξεσηκώθηκε η Ουγγαρία και η Πολωνία. Το 1968 η Τσεχοσλοβακία. Όλες αυτές οι εξεγέρσεις πνίγηκαν στο αίμα. Στην Ουγγαρία ο “υπαρκτός σοσιαλισμός” σώθηκε το 1956 από τα ρωσικά τανκς. Και το ίδιο έγινε το 1968, με την καταστολή της “Άνοιξης της Πράγας” στην Τσεχοσλοβακία. Στη Δύση η ψυχροπολεμική προπαγάνδα προσπαθούσε να αξιοποιήσει αυτά τα επεισόδια για να στηρίξει τον μύθο του “ελεύθερου κόσμου”. Στην πραγματικότητα βέβαια η δικτατορίες της Λατινικής Αμερικής (ή της Ελλάδας και της Τουρκίας για να έρθουμε στη γειτονιά μας) δεν είχαν να ζηλέψουν τίποτα από τα καθεστώτα του Τσαουσέσκου στην Ρουμανία ή του Στρατηγού Γιαρουζέλσκι στην Πολωνία.
 
Τη δεκαετία του 1980 οι οικονομίες των χωρών του “υπαρκτού σοσιαλισμού” άρχισαν (με καθυστέρηση μερικών χρόνων από τη δύση) να βυθίζονται στην κρίση. Το 1986 ο νέος τότε γραμματέας της Κεντρικής Επιτροπής του ΚΚΣΕ Μιχαήλ Γκορμπατσόφ προσπάθησε να μεταρρυθμίσει τη ρωσική οικονομία με τις συνταγές της Μάργκαρετ Θάτσερ: με την στροφή προς την ελεύθερη αγορά. Αντί να σώσουν, όμως, την οικονομία από την κρίση τα προγράμματα του Γκορμπατσόφ -η περεστρόικα (ανασυγκρότηση) και η γκλάσνοστ (διαφάνεια)- κατάφεραν μόνο να την μεταφέρουν από το οικονομικό στο πολιτικό επίπεδο: η νομενκλατούρα διασπάστηκε, οι εργάτες άρχισαν να απεργούν όχι μόνο για τους μισθούς αλλά και για τις ελευθερίες τους και οι καταπιεσμένες επί δεκαετίες εθνότητες άρχισαν να εξεγείρονται. Η αναταραχή απλώθηκε γρήγορα σε ολόκληρη την Ανατολική Ευρώπη.
 
Την αρχή την έκαναν οι εργάτες της Πολωνίας: το 1988 έπιασαν ξανά το νήμα των απεργιών και του ελεύθερου συνδικάτου “Αλληλεγγύη” (Solidaosc) που είχε κόψει τον Δεκέμβρη του 1981 με το πραξικόπημά του ο Γιαρουζέλσκι. Ο φόβος της Ρωσικής επέμβασης είχε ωθήσει στις αρχές της δεκαετίας του 1980 την ηγεσία της “Αλληλεγγύης” σε μια πολιτική “αυτοπεριορισμού” που είχε όμως τα αντίθετα αποτελέσματα: την οδήγησε στον αφοπλισμό και τελικά στην ήττα. Το 1988, όμως, η Ρωσία ήταν προφανές ότι δεν είχε πλέον τη δυνατότητα να επέμβει. Αυτή τη φορά αντί να κλείσει στις φυλακές τους “στασιαστές”, ο Γιαρουζέλσκι άνοιξε μυστικά διάλογο μαζί τους. Το αποτέλεσμα ήταν η συμφωνία για την κατάργηση του μονοπωλίου της εξουσίας από το Κομμουνιστικό Κόμμα που υπογράφτηκε στις αρχές του 1989. Ο μονόλιθος είχε πλέον ραγίσει.
 
 
Χιονοστιβάδα
 
Τον Μάρτιο του 1989, μαζικές αντικαθεστωτικές διαδηλώσεις συνταράσσουν την “ημέρα της ανεξαρτησίας” την Ουγγαρία. Τρομοκρατημένο το καθεστώς υπόσχεται ελεύθερες εκλογές σε ένα μήνα. Ο Ίμρε Νάγκι, ο εκτελεσμένος το 1958 πρωθυπουργός της επανάστασης του 1956 αποκαθίσταται (και κηδεύεται ξανά, αυτή τη φορά με τιμές). Τα σύνορα Ουγγαρίας – Αυστρίας ανοίγουν για πρώτη φορά ύστερα από πενήντα σχεδόν χρόνια.
 
Τον Απρίλη ξεσηκώνεται η Γεωργία, μια από τις δημοκρατίες τότε ακόμα της Ένωσης Σοβιετικών Σοσιαλιστικών Δημοκρατιών. Τον Ιούλη απεργούν χιλιάδες ανθρακωρύχοι στην ίδια τη Ρωσία. Τον Αύγουστο τεράστιες διαδηλώσεις υπέρ της ανεξαρτησίας πλημμυρίζουν τους δρόμους της Λετονίας, της Εσθονίας και της Λιθουανίας.
 
Ύστερα ήρθε η σειρά της Ανατολικής Γερμανίας. Η “Λαοκρατική Δημοκρατία της Γερμανίας” (ΛΔΓ) όπως ήταν το επίσημο όνομά της είχε δημιουργηθεί το 1949 στα εδάφη της “ρωσικής ζώνης κατοχής” (η Γερμανία είχε χωριστεί μετά την ήττα στον πόλεμο σε τέσσερις ζώνες που ελέγχονταν η καθεμία από μια από τις μεγάλες “συμμαχικές” δυνάμεις). Το 1961, ύστερα από ένα κύμα φυγής προς τη Δύση, η ΛΔΓ έκλεισε τα σύνορά της με την υπόλοιπη Γερμανία με ένα Τείχος. Τον Αύγουστο του 1989, ένα νέο κύμα φυγής χτύπησε την Ανατολική Γερμανία – αυτή τη φορά μέσω των ανοιχτών πλέον συνόρων της Ουγγαρίας προς την Αυστρία.
 
Τη Δευτέρα 4 Σεπτέμβρη του 1989, ένα τεράστιο πλήθος συγκεντρώθηκε στην πλατεία Καρλ Μαρξ της Λειψίας με αιτήματα “διαβατήριο” για όλες τις χώρες του κόσμου, την κατάργηση του μονοπωλίου της εξουσίας από το κομμουνιστικό κόμμα (SED) και ελεύθερες εκλογές. Η διαδήλωση είχε οργανωθεί εβδομάδες πριν, από τις μικρές ομάδες της αντιπολίτευσης και κύκλους της εκκλησίας. Η επιτυχία της συγκέντρωσης (η αστυνομία δεν τόλμησε να επέμβει) είχε σαν αποτέλεσμα να γίνουν οι “διαδηλώσεις της Δευτέρας” θεσμός για τους επόμενους μήνες σε ολόκληρη την Ανατολική Γερμανία. Τη Δευτέρα 16 Οκτωβρίου, οι διαδηλωτές στην πλατεία Καρλ Μαρξ ξεπέρασαν τις 70 χιλιάδες. Δυο ημέρες αργότερα, ο Έρικ Χόνεκερ, έδωσε ύστερα από 18 χρόνια στην εξουσία, την παραίτησή του. Στις 9 Νοεμβρίου του 1989, η νέα κυβέρνηση του Έγκον Κρέντς ανακοίνωσε το άνοιγμα των συνόρων ανάμεσα στις δυο Γερμανίες. Αλλά ο κόσμος δεν περίμενε: το ίδιο βράδυ το Τείχος του Βερολίνου έπεσε. Οι εικόνες από εκείνο το βράδυ, με εκατοντάδες διαδηλωτές και από τις δυο Γερμανίες να πανηγυρίζουν, σκαρφαλωμένοι πάνω στον μέχρι χθες τρομαχτικό φράχτη, έχουν μείνει στην ιστορία.
 
 
Η κληρονομιά του 1989
 
Ο πρωταγωνιστής των επαναστάσεων που διέλυσαν το 1989 τη Ρωσική Αυτοκρατορία ήταν παντού η εργατική τάξη. Το αποτέλεσμα όμως δεν δικαίωσε τις προσδοκίες της. Τα καθεστώτα κατέρρευσαν αλλά οι εργάτες ήταν πολύ ανοργάνωτοι για να μπορέσουν να καλύψουν οι ίδιοι το κενό που άφηνε πίσω της η κατάρρευση. Το αποτέλεσμα ήταν ότι οι παλιές άρχουσες τάξεις κατάφεραν να σώσουν σχεδόν παντού και την κυριαρχία τους και τα προνόμιά τους. Οι σημερινοί φοβεροί “ολιγάρχες” της Ρωσίας και της Ουκρανίας δεν είναι παρά οι απόγονοι της παλιάς νομενκλατούρας της εποχής του Μπρέζνιεφ και του Γκορμπατσόφ. Οι αλλαγές σχεδόν παντού περιορίστηκαν σε απλές μεταπολιτεύσεις.
 
Οι απολογητές του σταλινισμού χρησιμοποιούν αυτή την αποτυχία για να συκοφαντήσουν τις επαναστάσεις του 1989 -που τις θεωρούν ούτε λίγο ούτε πολύ σαν δάκτυλο της Δύσης που γκρέμισε τον “υπαρκτό σοσιαλισμό”. Όμως μεταπολιτεύσεις έχουν γίνει και σε πολλές χώρες του “δυτικού κόσμου”. Το ξέρουμε καλά εδώ στην Ελλάδα. Άραγε η εξέγερση του Πολυτεχνείου που γκρέμισε τη Χούντα αλλά δεν ανέτρεψε τον καπιταλισμό ήταν υποκινούμενη από κάποιον “δάκτυλο”; Το 1989 επιβεβαίωσε άλλη μια φορά ότι την αλλαγή της κοινωνίας μπορούν να την φέρουν μόνο οι εργάτες, όχι τα τανκς και οι γραφειοκράτες.
 
 

Σωτήρης Κοντογιάννης

 
 

Εργατική Αλληλεγγύη


Ετικέτες: Ιστορία, ΕΣΣΔ, Υπαρκτός Σοσιαλισμός, ΚΚΕ, Μιχάηλ Γκορμπατσόφ, Σταλινισμός